بندگان آن را رقم زده است . از اين رو هر گاه از تصنيفى به شگفت آيى از مصنّف آن در شگفت مباش بلكه از كسى در تعجّب باش كه مصنّف را براى تأليف آن مورد انعام و هدايت و ارشاد قرار داده و آن را بدين كار گمارده است . چنان كه اگر لعبتهاى شعبده گران را ببينى كه پاى مىكوبند و حركات موزون و متناسب مىكنند نبايد از بازى آنها دچار شگفتى شوى چه اينها تكّه پارچه‌هايى هستند كه آنها را به حركت درآورده‌اند و به ذات خود متحرّك نيستند ؛ ليكن بايد از مهارت شعبده‌باز به شگفت آيى كه آنها را با تارهاى باريكى كه به چشم ديده نمىشوند به حركت درآورده است . بارى مقصود آن است كه غذاى گياهان جز به آب و هوا و خورشيد و ماه و ستارگان انجام نمىشود و انجام آنها نيز جز به افلاكى كه ستارگان در آن متمركزند صورت نمىگيرد و تحقّق اينها نيز جز با حركت افلاك ميسّر نمىگردد ، و حركات افلاك جز به تحريك فرشتگان آسمانى تحقّق نمىيابد . اين اسباب همچنان ادامه مىيابد و به سببهاى دورى مىرسد كه از ذكر آنها صرف نظر مىكنيم ، زيرا آنچه ياد كرديم هشدارى است نسبت به آنچه از آن دست باز داشتيم ، بنابراين به ذكر اسباب تغذيهء گياهان بسنده مىكنيم . 5 - نعمتهاى خداوند در اسبابى كه رسانندهء خوردنيها هستند . ( 1 ) بدان كه خوردنيها همه در يك جا موجود نيستند ، چه براى آنها شرايط مخصوصى است ؛ و به همين سبب در برخى جاها يافت مىشوند و در بعضى جاها يافت نمىشوند . مردم بر روى زمين پراكنده‌اند ، ممكن است دست بعضى به خوردنيها نرسد و درياها و بيابانها ميان آنها حايل شود . از اين رو بنگر چگونه خداوند متعال بازرگانان را مسخّر كرد ، و دوستى مال و حرص در طلب سود را بر آنان چيره ساخته است با آن كه غالبا اين كار براى آنها سودى ندارد ، زيرا آنچه را گرد مىآورند يا با كشتيها به ته درياها فرو مىرود و يا راهزنان به غارت مىبرند ، يا در بعضى شهرها مرگشان فرا مىرسد و حكّام اموال آنها را مىگيرند و بهترين حالت آنها اين است كه اموالشان بهرهء وارثانشان گردد در حالى كه اگر بدانند ، وارثان سخت‌ترين دشمنان آنها هستند . بنابر اين بنگر چگونه خداوند جهل و غفلت را بر آنان چيره ساخته است به طورى كه براى به دست آوردن